“Küçük değişiklikler, büyük farklılıklar yaratır.”
Aristoteles
Günlük hayatımızda yaptığımız küçük değişikliklerin büyük etkiler yarattığını fark ettiniz mi? Herhangi bir konuya karşı olan tutumunuzu değiştirdiğinizde davranışınızın da buna bağlı olarak değiştiğini fark ettiyseniz domino etkisini yaşamış olabilirsiniz.
Domino etkisi teorisi, ABD politikacıları tarafından Soğuk Savaş döneminde bir ülkenin komünist bir idare altına girmesiyle komşu ülkelere de komünizmin yayılmasına sebebiyet verebilme ihtimaline dayanmasından ortaya atılmıştır.
Domino etkisi, sizlerin de bildiği üzere domino oyunundan gelmektedir. Bir taşın devrilmesinin yanındaki taşların da devrilmesine neden olan bu oyun, domino teorisini açıklıyor. Bir taş diğerini, diğer taş diğerini… Taa ki son taşa kadar bu etki devam eder hem de tek bir hareketle. Bu süreç bir zincirleme reaksiyonu başlatır. Domino etkisi başlangıçta küçük de olsa zamanla büyük sonuçlara yol açabilecek zincirleme olaylar olarak açıklanabilir. Hayatın akışı içinde de bazen küçük bir olumsuzluk, ardından bir dizi sorunu beraberinde getirir. İşe giderken sabah trafiğine yakalanınca geri kalan tüm günün berbat geçeceğine olan inanç gibi. Zihin, olumsuz bir durumu algıladığında stres seviyesi yükselerek olumsuz düşünceler tetiklenir ve bu da davranışlarımızı olumsuz etkiler. Güne kötü başladığımızda geri kalanında daha sabırsız, tahammülsüz veya motivasyonumuz düşük oluruz.
Domino etkisinin psikolojik etkileri arasında bireyin bir küçük hareketiyle içindeki kıvılcımı yakarak tetiklemesidir. Bu bazen olumlu bazen de olumsuzdur. Olumlu yönüne bakacak olursak yeni bir alışkanlık kazanmak için ufak bir değişiklik bizi motive edebilir. Örneğin kadınların pazartesi diyete başlıyorum cümlesinden sonra gelen spora da başlayacağım motivasyonu gibi. Bunun tersi de tabi ki mümkün. Diyelim ki pazartesi diyete başladınız ve full disiplinli bir şekilde devam ediyorsunuz. Haftanın sonuna doğru en yakın arkadaşınızın tatlı yeme teklifini kıramadınız ve o en sevdiğiniz tatlıcıya gittiniz. O gün tatlıyı yedikten sonra büyük pişmanlık duyup her şeyi mahvettim diye düşündünüz. Disiplinli bir şekilde diyet yaptığınız 4 günü çöpe atarak iradesizim, yapamayacağım gibi öz eleştirilerle diyeti bıraktınız. Bu örnekteki domino etkisini gördünüz mü? Her şey iyi giderken bir anda olan olumsuz bir durum tüm emeğimizi hiç etmeye değmeli miydi, yoksa bizi iyi yönde kamçılayıp motive mi etmeliydi? Küçük bir değişiklik, zincirleme şekilde birçok olumsuz sonucu tetikleyebilmektedir.
Peki neden küçük bir olumsuzluk yaşadığımızda her şey ters gider? Bunun birçok sebebi vardır. En önemlisi duygusal tetikleyicilerdir. Olumsuz bir olay yaşadığımızda stres, kaygı ve öfke gibi güçlü duygularımız tetiklenerek düşüncelerimizi ve davranışlarımızı etkileyerek olumsuzluk zincirini devam ettirebilir. Diğer sebep ise yukarıda verdiğim örnekteki gibi kendimize yaptığımız olumsuz eleştiriler. Olumsuz bir olay yaşadığımızda, zihnimiz bunu otomatik olarak genelleme eğilimindedir. Her şeyi berbat ettim, beceriksizim, hiçbir işi tam yapamıyorum o yüzden hiç başlamayacağım gibi ya hep ya hiç düşünceleri zihnimizde döner durur. Bunlar bilişsel çarpıtmalarımızdır. Davranışsal olarak zincirleme reaksiyon vermemiz ise diğer sebeptir. Hayatın olağan akışında yürürken ayağımızın küçük bir taşa takılması bizim bütün istek ve motivasyonumuzu kötü yönde etkiliyorsa domino etkisi içerisindeyizdir. Örneğin sabah yaşadığınız bir olumsuzluk nedeniyle mutsuz ve stresli hissederseniz bu olumsuz duygular bütün gün sizi ele geçirecek ve belki de hatalar yapmanıza bile neden olabilecektir.
Olumsuz domino etkisini yönetmek ve olumsuz olayların zincirleme reaksiyonunu kırmak mümkün. En önemlisi durumla ilgili farkındalık geliştirmenizdir. Olumsuz bir olay deneyimlediğinizde bunun bir anlığına olduğunu ve devamında her şeyin ters gitmek zorunda olmadığını hatırlayın. Örneğin bu sabah yaşadığım olay şu anki ruh halimi nasıl etkiledi? diye sormak zincirin başlangıç noktasını keşfetmenize yardımcı olabilir. Eğer farkındalığınızı artırırsanız bir olumsuzluğun sizi tüm gün etkilemesine izin vermek yerine bir mola vererek zincirleme reaksiyonu durdurabilirsiniz. Küçük ama gerçekçi hedefler koyun. Örneğin kilo vermek istiyorsanız bir ayda 10 kilo vereceğinizi umut ederek yola çıkmayın. Küçük ama yönetilebilir ve ulaşılabilir hedefler koymaya çalışın. İstikrarlı ve tutarlı bir süreç hayatımızın raydan çıkmış olma hissinin önüne geçecektir. En küçük bir başarısız beslenme rutininde olumsuz iç ses geliştirip motivasyonunuzu kırabilir ve diyet programınızı bırakabilirsiniz.
Unutmayın ki tıpkı domino oyunundaki gibi, bitiş değiş başlangıç ve süreç oyunun en önemli kısmıdır. Olumsuzlukların ardından bile odaklanacağınız bir olumlu durum bulun. Olumluya odaklanmanız olumsuz bir olay yaşadığınızda sanki bir bataklık gibi sizi tamamen içine çekmesinin önüne geçer. İyi bir kriz yönetimi becerisini de olumlu bakış açısına eklersek domino etkisinin olumsuz sonuçlarını çok daha iyi önleyebilirsiniz. Ve diğer bir önemli strateji ise esnek olmaktır. Bazen hayat bize her zaman istediklerimizi altın tepside sunmaz; planlarımız istediğimiz gibi gitmez. Tüm bu başımıza gelebilecek olumsuzluklar silsilesinin ihtimalini kabul etmek olaylara daha rahat uyum sağlamamıza ve olumsuzluklarla daha kolay başa çıkabilmemizi sağlar. Kriz durumlarında esnek olmak ve alternatif çözümler üretmen, olumluya odaklanmak domino etkisini minimuma indirir.
Küçük Bir Değişimin Büyük Sonuçları Domino Etkisi
Domino teorisinin günlük yaşamdan pek çok örneğini verebiliriz. Hemen hemen hepimiz yaşıyoruz fakat bu etkinin varlığının farkında değiliz. Aşağıda sayacağım örneklerin çoğunu muhtemelen sizler de yaşadınız.
- İş yerinde sizin sunum yapacağınız çok önemli bir toplantınız var zaten güne biraz onun stresiyle başlamışsınız. Bir de bu stresin üstüne trafik stresi eklenmiş. İşe geç kalıyor olmanız devamında gerçekleştirecek olduğunuz önemli toplantı için motivasyonunuzu düşürüp sunumunuzun kötü geçmesine neden olabilir. Burada önemli olan bir önceki stresli durumu fark edip onun etkilerini en aza indirecek rahatlama ve farkındalık egzersizleri yaparak günün geri kalanını olumsuz etkilemesinin önüne geçmek.
- Diyet örneğine tekrar bakacak olursak yaptığınız küçük kaçamaklar daha çok kalori almaya olan istikrarlı ve kararlı duruşunuzu etkileyip sizi kararınızı caydırabilir.
- Eşinizle veya arkadaşlarınızla yaptığınız küçük bir tartışma, kafanızda ruminatif bir şekilde tekrar edip durursa daha büyük iletişim sorunlarına yol açabilir.
Metne başladığım gibi ünlü düşünürlerin bu teoriyi bana anımsattırdığı sözlerini listeleyerek bitirmek isterim.
- Edward Lorenz
- “Amazon Ormanları’nda bir kelebeğin kanat çırpışı, Avrupa’da bir fırtına yaratabilir.”
- Ralph Waldo Emerson
- “Düşünceleriniz eylemlere, eylemleriniz alışkanlıklara, alışkanlıklarınız karakterinize, karakteriniz ise kaderinize dönüşür.”
- Lao Tzu
- “Bin millik bir yolculuk, tek bir adımla başlar.”
- Mahatma Gandhi
- “Dünyada görmek istediğin değişimin kendisi ol.”
Domino Etkisi ile İlgili Sık Sorulan Sorular
Günlük yaşamımızı oluşturan birçok alışkanlık ve davranışlarımız birbiriyle bağlantılıdır. Bir eylemde yaptığınız bir farklılık devamında diğerlerini de siz istemeseniz bile etkileyebilmesi mümkündür. Domino etkisi ise, bir olayın diğer bir olayı zincirleme olarak etkilemesidir.
Hayır, örneğin bir üniversite öğrencisi vize sınavından iyi bir not aldığında kendine güvenini artırarak final sınavı için daha fazla çalışmaya motive olabilir ve bu küçük başarı daha büyük bir başarıyı aktive eder. Toplumsal bir etkisine bakacak olursak, bir kişinin ağaç dikmesi diğer insanlara da örnek olup onları bu davranışa teşvik ederek toplumda pozitif bir değişim sağlayabilir.
Hayır, olumsuzluk zincirini kırarsanız yani zararlı bir alışkanlığınız olduğunu fark ettiğiniz anda onu değiştirmek için bir müdahale yaptığınızda domino taşlarının hepsini devirmesini önleyebilirsiniz.
Her davranış birbirine çoğunlukla bağlantılıdır. Bir duygumuz bir düşüncemizi, bir düşüncemiz bir davranışımızı, bir davranışımız bir alışkanlığımızı, bir alışkanlığımız ise karakterimizi etkiler. Direkt olarak bağlantılı olmayan şeyler bile domino taşına ufak bir dokunuşla sıradaki tüm taşları devirmek kadar büyük sonuçlar ortaya çıkarır.
Her zaman büyük etkilere neden olmasalar da büyük değişimler için öenmli bir başlangıç olabilir. Spor yapma örneğine bakacak olursak bir kişinin her gün 10 dakika da olsa egzersiz yapması uzun vadede fiziksel ve psikolojik olarak olumlu yönte değişim sağlayabilir. Eğer bu küçük değişiklik olumsuz bir durumsa bunun önüne geçip müdahale etmek bizlerin elinde. Sabah işe giderken üstünüze kahve döküldü diye tüm gün herkese surat asarsak pek tabii ki iş yerindeki ortamı da huzursuz eder ve iş hataları yaparız. Ama bunun bazen olabilecek bir olay olduğunu varsayıp bu olumsuz durumla ilgili önlemek adına yaptığınız müdahale olumsuz olan bu küçük değişikliğin büyümesine engel olabilir.
Evet, eğer tutarlı bir tutum sergilerseniz küçük ama etkili bir başlangıç sizi daha büyük başarılara götürecektir. Başlatılan bu küçük etki, kendiniz hakkında daha olumlu ifadeler düşünmenize ve özgüveninizi sağlamlaştırmaya yarayabilir. Küçük ama olumlu bir davranışı tutarlı bir şekilde devam ettirirseniz bunun bir başlangıçtan ziyade bir alışkanlığa dönüştüğünü göreceksiniz. Domino etkisini olumlu kullanmak, küçük ama tutarlı adımlarla mümkündür. Yapılan her küçük değişiklik, zamanla büyüyerek daha geniş çapta faydalar sağlayacaktır.
