Plasebo Etkisi Nedir?
Neredeyse hepimizin en az bir kere söylediği veya duyduğu bir cümle olabilir: “İnanırsan olur” Bu cümleyi sık sık atacağı adımla ilgili endişe duyan, kararsızlık yaşayan kişileri cesaretlendirmek amacıyla söyleyebiliriz veya duyabiliriz. Plasebo etkisi tıpkı bu düşünceler gibi zihnimizde birçok algının herhangi bir somut durum olmadan da bizi etkilediği bir psikolojik durumdur.
Psikoloji Tarihinde Plasebo Etkisi Nasıl Kullanıldı?
Plasebo, Latince kelime kökeninde memnun etmeye karşılık gelmektedir. Bu tanımı başlangıç noktamız olarak ele alırsak; bir rahatsızlığın, hastalığın ya da çatışmanın ortadan kalkması beraberinde memnuniyeti getirir. Plasebo da tedavi için gerçek ilaçlar veya müdahaleler kullanmadan bu memnuniyeti yaratmaktadır. O halde tedavi eden nedir?
Modern felsefenin önemli tartışma konularından biri olan zihin ve bedenin birbiriyle ilişkisini anlamaya çalışmak 17. Yüzyıla, Descartes’a kadar dayanmaktadır. Descartes bu iki sistemin işleyişindeki ayrılıklara vurgu yapsa da gündeme getirdiği bu tartışmayla plasebo etkisinin anlaşılması için yapılan çalışmaların fikri temellerini atmış sayılabilir. Günümüzde zihin ve bedenin bütüncül bir şekilde ele alındığı ve karşılıklı etki mekanizmalarının anlaşıldığı yaklaşımlar ön plana çıkmaktadır.
Beynimizi Gerçekten Yanıltmak Mümkün Mü? Plasebo Etkisi Nasıl Çalışıyor?
Algı ve beklentiler insan bedeninde ve zihninde gözle görülebilir bir değişim yaratabilmektedir. İşin ilgi çeken kısmı tam da burada, plasebo etkisi olarak adlandırdığımız fenomenle açıklanmaktadır. Bu fenomenle kişi, hiçbir ‘gerçek’ ilaç ya da müdahale almamasına rağmen, sadece tedavi olacağına inanmanın verdiği güçle kendini daha iyi hissedebilir, semptomları hafifleyebilir. Plasebonun psikolojik mekanizması, insan zihninin ne kadar güçlü olduğunu ve bu gücün, bedenimiz üzerinde ne denli büyük etkiler yaratabileceğini gösteren çarpıcı bir örneğidir.
Tedavinin işe yaradığına inanmak beraberinde vücutta bir takım kimyasal aktivasyonları meydana gerirmektedir. Örneğin, plasebo bir ağrı kesici alan kişinin ağrısının azalacağına dair inancı beyinde ağrı hissini azaltan endorfin gibi çeşitli nörokimyasalların salgılanmasını sağlar. Böylece tıpkı ağrı kesici bir ilaç almış gibi kişinin ağrısı azalır ve daha iyi hissetmeye başlar.
Plasebo Etkisi Beynimizi Nasıl Etkiler?
Psikolojide plasebo etkisini, klasik koşullanma kavramıyla da anlayabiliriz. Bu kavram Pavlov’un köpeğinden tanıdık gelebilir. Her zil çaldığında yemek geliyorsa bir süre sonra zil çaldığında yemek gelmese dahi yemeği gördüğünde köpeğin bedeninde olan etkiler, salyanın artması gibi, köpek ile birlikte olmaktadır. Bu deney, beynin nasıl öğrendiğini ve önceki deneyimlere dayanarak nasıl beklentiler oluşturduğunu ortaya koyar. Eğer bir kişi daha önce bir ilacın kendisine iyi geldiğini deneyimlemişse, gelecekte bir plasebo ilaç aldığında, beyni aynı iyileştirici etkiyi yaratmak için bu deneyimi hatırlar ve ona göre tepki verir.
Özellikle 20. yüzyılın ortalarından itibaren yapılan klinik deneylerde yalnızca plasebo etkisinin mekanizmasını anlamak değil aynı zamanda başka tedavi yöntemlerinin etkinliğini belirlemek için bir yöntem olarak kabul görmüştür. Pek çok tedavi yönteminin plasebo etkisi ile mi yoksa gerçek tedavi edici özellikleri ile mi işe yaradığı, bu tür çalışmalar sayesinde belirlenebilmiştir.
Plasebo etkisi, tıbbi müdahalelerde daha anlaşılır bir etkiye sahipken psikoterapi süreçleri içindeki mekanizması tartışmalıdır. Danışanların terapistlerine güvenmeleri, anlaşılmış hissetmeleri, iyi olacaklarına dair umutlu bir havanın olması psikoterapi sürecinin iyileştirici faktörlerindendir. Bunların sağlanması için mutlaka bir müdahalede bulunmaya ihtiyaç yoktur. O halde danışanın yalnızca terapi sürecine başlaması ya da başlamayı düşünmesi dahi plasebo etkisi olarak yorumlanabilir mi? Doğrudan iyi hissetmelerine yönelik bir müdahale olmadığı için plasebo etkisi olarak yorumlanabilir. Fakat bu yoruma karşılık, danışanın iyileşme isteği ve bu motivasyonla attığı adımlar da kendi kendine müdahalenin bir karşılığı olabilir. Bununla birlikte, terapistin danışanla kurduğu ilişkide yalnızca onu anlamaya yönelik ilgisi de bir müdahale olarak yorumlanabilir. Bu nedenle çeşitli psikolojik semptomlarla psikoterapi sürecine başvuran bazı kişilerde ilk seansta bile hızlı bir iyileşme görülebilir.
Psikoterapide Plasebo Etkisinin Rolü Nedir? Bu Etki Hala Kullanılıyor Mu?
Yalnızca danışanın iyileşmeye dair beklentisi ve inancından bahsetmek yetersiz bir açıklama olabilir. Danışanda bu inancın gelişmesi için uygun ortamın oluşması da gerekmektedir. Bu durumda, iyi bir ilişki kurma ve beraberinde gelenler aslında dolaylı bir şekilde müdahale olarak da değerlendirilebilir.
Plasebo Etkisi ile İlgili Sık Sorulan Sorular
Plasebo, çeşitli tedavi planlarında ve bilimsel araştırmalarda hastaları veya katılımcıları bilinçli bir şekilde yanıltmayı ve bir yönüyle zarar görebilecekleri bir durum içinde bırakmayı içeriyorsa etik değildir. Fakat kişilere zarar verilmediği ve bilgilendirilmiş onamlarının alındığı müdahaleler etik kabul edilebilir.
Plasebo etkisinin,çok sayıda çalışmanın birikimiyle, bilimsel bir gerçek olduğu söylenebilir. Hem fiziksel hem de zihinsel varoluşumuzu, neye inandığımız ve ne olmasını beklediğimiz etkilemektedir.
Plasebo çoğunlukla klinik araştırmalarda kullanılmaktadır. Uygulanan tedavinin/ilaçların/ müdahalelerin gerçek etkisini test etmek için bir karşılaştırma fırsatı sunmaktadır.
Antidepresanlar, formüllerinde tedavi etmek istedikleri semptomlara doğrudan etki eden bileşenler içermektedir. Bu nedenle plasebo demek doğru değildir. Fakat antidepresanların ,tüm diğer ilaç veya müdahalelerde olduğu gibi, kişiler üzerindeki tedavi edici etkisinin inanç ve beklentilerle bağlantılı olarak plasebo etkisinden etkileyebileceğini söylebiliriz.
