Kişilerarası ilişkiler kurmak insanların hayatta kalabilmesi için gereklidir. Bir grup içerisinde güvende hissettiğimizde duygusal aktivasyonumuz azalır, kendimizi rahat hissettiğimiz bir duruma geçeriz. Duygusal esnekliğimizin göstergesi olarak nefes alıp verdikçe kalp atışımız salınır. Tam tersi şekilde aktive bir durumda hissettiğimizde ise kalp atışımızın esnekliğini kaybettiğimiz bir duruma geçeriz (Porges, 2007). Peki sevgi ve çekimi nasıl, ne sebeplerle ve kimlere karşı hissederiz? İlişkilerde fark ettiğiniz örüntüleriniz oluyor mu? Toksik ilişkiler, romantik partner, ebeveyn – çocuk, kardeş, arkadaş gibi kişisel ilişkiler veya yönetici – çalışan, iş arkadaşı gibi mesleki ilişkilerin her alanında ortaya çıkabilir (Sword ve Zimbardo, 2015).
Toksik İlişki Nedir?
Farkındalığımızda olmadan toksik ilişkiler arama eğilimi sıklıkla çocukluğumuzdaki geçmiş olumsuz deneyimlerle başlar ve yaşamımız boyunca devam edebilir. Düşünme ve hissetme şeklimize o kadar derinden yerleşmiş olabilir ki, bir başkası bunu işaret edene kadar bunun farkına varmayabiliriz (Sword ve Zimbardo, 2015).
Şema terapide birine hızlıca çekim hissetmek, tutku, partneri idealize etmek, arzulanan partnerin müsait / uygun olmayışı şema kimyasıyla açıklanıyor. Kişiler aşina oldukları çocukluk çağı duygularını tekrar deneyimleyebildikleri veya kendilerine acı veren durumları hatırlayabildikleri ilişkiler yaşayabilirler (Stevens ve Roediger, 2016). Bu tanıdıklık ve/veya heyecan hissiyle kişiler sağlıksız ilişkilerin içinde kalabilirler veya bu tanıdık niteliklerin değişeceğinin korkusu kişilerin ilişkilerini geliştirmelerini engelleyebilir (Rafaeli, Bernstein ve Young, 2011).
Toksik İlişki Belirtileri Nelerdir?
Yapılan bir çalışmada toksik ilişki belirtileri aşağıdaki gibi açıklanmıştır (Lancer, 2017)
- İlişkinizde beslenmiş hissetmek yerine bitkin veya beslenmemiş hissediyorsanız
- Davranışınız korku veya öfkeyle motive oluyorsa
- İhtiyaçlarınız veya duygularınız göz ardı ediliyorsa
- Partnerinizi üzme korkusuyla aşırı dikkatli olmak
- Sık sık kendinizi kullanılmış, kandırılmış veya saygı görmemiş hissediyorsanız
- İlişki içerisinde şiddet, cinsel ve fiziksel istismar, maddi hasar varsa
- Aktif bağımlılık varsa
- Kronik yalan söyleniyor veya sahtekarlık yapılıyorsa
- Sık ve büyük ruh hali değişimleri varsa
- Kronik pasif- agresif davranışları varsa
- Paranın veya mülkün kötüye kullanımı varsa
- Sık bir şekilde sözlü taciz, manipülatif, küçümseyici, kontrol edici, cezalandırıcı, alıkoyucu davranışları içeren duygusal istismar varsa
Toksik İlişkiyi Kimler Yaşar?
İnsanlar olarak hepimiz zorlandığımız, tekrar eden örüntülerin içinde kaldığımız veya ihtiyaçlarımızın karşılanmadığı ilişkiler yaşayabiliriz.
Toksik İlişkinin Etkileri Nelerdir?
Şema kimyasının yoğun olduğu, kişilerin geçmişe dair örüntülerinin, ilişki kurma biçimlerinin, inançlarının tetiklendiği durumlarda, partnerler birbirlerinin ihtiyaçlarını karşılayamayacak bir hale gelebilirler. Aynı zamanda “tetikleyicilere karşı aşırı duyarlılık, ihmaller, yargılar ve anılar gibi günlük etkileşimlerinin işlevlerini bozan bilişsel yanlılıklar” küçük anlaşmazlıkları büyük çatışmalara, uçurumlara dönüştürebilir. Şemaların yani gelişimimizin erken dönemlerinde oluşmaya başlayan, hayatımızda tekrar eden, bize zarar veren bu duygusal ve bilişsel kalıpların tetiklenmesi partnerlere karşı duyarsız veya kötüye kullanıcı davranışlara yol açabilir (Rafaeli, Bernstein ve Young, 2011).
Toksik ilişkiler fiziksel sağlık, zihinsel sağlık ve özgüvene zarar verebilir. Aynı zamanda bu ilişkilerdeki devam eden drama diğer kişilerden uzaklaşmaya ve sosyal izolasyona sebep olabilir. Bu da uyku kalitesinin kötüleşmesi, depresyon gibi başka sorunlara sebep olabilir (Scott, 2023).
Toksik bir ilişkinin kişisel bakım becerinizi etkilediğini fark edebilirsiniz. Sürekli olarak çalkantılı veya toksik bir ilişkiyle karşı karşıyaysanız, kişisel hijyen, egzersiz, hobiler ve daha fazlası dahil olmak üzere normal rutininizi feda edebilirsiniz. Bu fedakarlık zamanla genel fiziksel ve zihinsel sağlığın bozulmasına yol açabilir (Scott, 2023).
Toksik İlişkiden Kurtulma Yöntemleri Nelerdir?
İlişkinizde veya ilişkilerinizde tekrar eden, size iyi gelmeyen örüntüleri, partner seçimlerini fark etmek önemli bir başlangıç olabilir. Bu örüntüleri fark edip ihtiyaçlarınızı anlamaya çalışmak, partnerinizle bunları konuşmak, talep etmek ve sınırlar çizmek ilişkilerinizde yardımcı olabilir. Partneriniz de istekliyse beraber çift terapisine gidebilirsiniz. Bunların yardımcı olmadığı ve karşı taraftan bir yanıt alamadığınız durumlarda ilişkinize devam etmek veya bitirmekle ilgili değerlendirme yapabilirsiniz. Güvendiğiniz kişilerle paylaşımlar yapabilirsiniz. Şiddet gördüğünüz bir ilişki içerisindeyseniz bu konuda yetkili kişilere başvurabilirsiniz. Baş etmekte zorlandığınız, desteğe ihtiyaç duyduğunuz noktalarda ise bireysel psikolojik yardım alabilirsiniz.
Bunun yanında yapılan bir çalışmada (Sword ve Zimbardo, 2015) toksik ilişkileri sonlandırmaya yardımcı olması için bazı adımlar listelenmiştir.
- Geçmiş olumsuz davranışları listelemek: İlişkinizde nasıl hissettiğinizle ilgili dürüst bir değerlendirme yapmak bu adımlardan biridir. Bu kişiyle vakit geçirirken nasıl hissediyorsunuz? Bu kişiyle vakit geçirmek zorunda hissediyor musunuz veya bu kişiye acıyor musunuz? Bu kişiyle geçirdiğiniz vakit sizi baskılanmış, kızgın, hayalkırıklığına uğramış veya engellenmiş hissettiriyor mu? Bu kişiden gerçekten hoşlanıyor musunuz?
- Şimdiki zamanda nasıl hissettiğinizi keşfetmek: ilişkinizdeki faydaları tespit ederek başlayabilirsiniz. İlişkilerde bize fayda sağlayan şeyler her zaman vardır, yoksa onların içinde kalmazdık. Toksik bir ilişkiden ne elde ettiğinizi araştırmak konusunda isteksiz olabilirsiniz. Ancak burada derinlere inmek önemlidir. Kendinize bu kişinin size genel olarak iyi mi, suçlu mu hissettirdiğinizi sorabilirsiniz. Veya bu kişinin size geçmişinizden bir kişiyi hatırlatıp hatırlatmadığına bakabilirsiniz. Özellikle buna bakmak zorlayıcı olabilir çünkü bu kişi size derinlerinizde toksik bir rahatlık sağlıyor olabilir.
- Kendinizi daha iyi hissetmenizi sağlayacak şeyler yapabilirsiniz. Örneğin: bir kenara bıraktığınız bir projeye bakmak, meditasyon veya yoga yapmak, arkadaşlarınızla iletişime geçmek… Kendinize sonsuza kadar bu şekilde hissetmeyeceğinizi hatırlatın.
- Prososyal, kendi sınırları üzerinde çalışan kişilerle vakit geçirebilirsiniz.
- Bu toksik ilişkilerin içinde kalan tarafınızla çalışabilirsiniz. Hayatınızda geçmişteki toksik ilişkileri keşfedebilirsiniz.
Referanslar
Stevens ve Roediger, (2016) Breaking negative relationship patterns : a schema therapy self-help and support book. Wiley/Blackwell.
Lancer, D. (2017). Is your relationsihp toxic? Retrieved from https://www.psychologytoday.com/gb/blog/toxic-relationships/201703/is-your-relationship-toxic
Porges S. W. (2007). The polyvagal perspective. Biological psychology, 74(2), 116–143. https://doi.org/10.1016/j.biopsycho.2006.06.009
Rafaeli, E., Bernstein, D. P., & Young, J. (2011). Schema therapy: Distinctive features. Routledge/Taylor & Francis Group.
Scott, E. (2022). What is a toxic relationship? Retrieved from https://www.verywellmind.com/toxic-relationships-4174665
Sword, R. K.M., Zimbardo, P. (2015). 5 Steps to End a Toxic Relationship. Retrieved from https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-time-cure/201504/5-steps-end-toxic-relationship
